Γράφει ο Ν. Παπαϊωάννου, δικηγόρος, κάτοικος Κρυονερίου και μέλος στη διαπαραταξιακή επιτροπή κατά των data centers εκ μέρους του κινήματος πολιτών
Η ανάπτυξη ψηφιακών υποδομών είναι αναγκαία. Η επιλογή, όμως, να εγκατασταθεί ένα κέντρο δεδομένων δίπλα σε σχολείο, βρεφονηπιακό σταθμό, δομή φροντίδας ή κατοικία δεν είναι μια ουδέτερη τεχνική απόφαση. Καθορίζει ποιοι άνθρωποι θα εκτίθενται στις καθημερινές επιβαρύνσεις της λειτουργίας του και ποιοι ενδέχεται να υποστούν τις συνέπειες ενός σοβαρού περιστατικού
Η άμεση γειτνίαση εγκαταστάσεων τέτοιας κλίμακας με ευάλωτους πληθυσμούς πρέπει, κατά την προτεινόμενη εδώ κατεύθυνση χωροθέτησης, να αποφεύγεται όπου υπάρχουν εύλογες και λειτουργικά κατάλληλες εναλλακτικές. Η θέση αυτή είναι αδιαπραγμάτευτη. Στηρίζεται στην ανάγκη να περιορίζεται η περιττή έκθεση ανθρώπων σε κινδύνους που μπορούν να μειωθούν ήδη από την επιλογή της θέσης.
Ένα κέντρο δεδομένων δεν είναι απλώς ένα κτίριο με ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Ανάλογα με το μέγεθος και τον σχεδιασμό του, περιλαμβάνει ισχυρά συστήματα ψύξης, ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις, εφεδρικές γεννήτριες, αποθήκευση καυσίμων και συστοιχίες συσσωρευτών. Η ENISA αναγνωρίζει την ηλεκτρική ενέργεια, τις τηλεπικοινωνίες, τον κλιματισμό και, όπου χρησιμοποιείται, το νερό ψύξης ως υποστηρικτικές παροχές που πρέπει να αξιολογούνται και να προστατεύονται.
Η καταλληλότητα της θέσης πρέπει επομένως να κρίνεται με βάση το σύνολο της εγκατάστασης. Η ισχύς και ο αριθμός των γεννητριών, οι ποσότητες καυσίμων, η τεχνολογία των συσσωρευτών και οι αποστάσεις από αίθουσες, αυλές και κατοικίες έχουν ουσιαστικό περιεχόμενο. Η γενική περιγραφή «ψηφιακή υποδομή» δεν τα υποκαθιστά.
Οι επιπτώσεις δεν αρχίζουν μόνο όταν συμβεί ατύχημα. Οι ψυκτικές μονάδες και οι ανεμιστήρες λειτουργούν για να διατηρούν τις απαιτούμενες συνθήκες στους διακομιστές, ενώ οι γεννήτριες δοκιμάζονται και τίθενται σε λειτουργία όταν χρειάζεται εφεδρική ηλεκτροδότηση. Επίσημες κατευθύνσεις σχεδιασμού για κέντρα δεδομένων αναγνωρίζουν τον θόρυβο και τις πιθανές επιπτώσεις των γεννητριών στην ποιότητα του αέρα ως ζητήματα τοπικής περιβαλλοντικής αξιολόγησης. Δίπλα σε σχολείο, η ακουστική μελέτη πρέπει να εξετάζει τι φτάνει στις αίθουσες και στην αυλή. Δίπλα σε κατοικίες, πρέπει να περιλαμβάνει τη νυχτερινή λειτουργία και την έκθεση στους διαφορετικούς ορόφους. Η αξιολόγηση οφείλει να καλύπτει το πλήρες προβλεπόμενο φορτίο και, όπου προκύπτουν, τονικό θόρυβο, χαμηλές συχνότητες και κραδασμούς. Μια μέτρηση σε ένα μόνο σημείο του οικοπέδου δεν αποτυπώνει αναγκαστικά τις συνθήκες ζωής των περιοίκων.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν οι εκπομπές των πετρελαιοκίνητων γεννητριών. Η βρετανική Environment Agency επισημαίνει ότι μεγάλες εγκατεστημένες ισχείς κινητήρων χωρίς κατάλληλη αντιρρύπανση μπορούν να προκαλέσουν υπέρβαση βραχυχρόνιων ορίων ποιότητας αέρα μέσα σε λίγες ώρες. Η αμερικανική EPA αναγνωρίζει την αυξημένη ευαισθησία παιδιών και ηλικιωμένων στις επιπτώσεις των καυσαερίων ντίζελ.
Η διαβεβαίωση ότι οι γεννήτριες είναι «μόνο εφεδρικές» δεν απαντά στο κρίσιμο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν πράγματι χρειαστούν. Η μελέτη διασποράς πρέπει να εξετάζει την απαιτούμενη ταυτόχρονη λειτουργία τους σε παρατεταμένη διακοπή ρεύματος, τους ανέμους, το ύψος των εξαγωγών, τα γειτονικά κτίρια και την υφιστάμενη ατμοσφαιρική επιβάρυνση. Οι τεχνικές οδηγίες άλλων χωρών αποτελούν χρήσιμη τεκμηρίωση.
Πέρα από τις λειτουργικές επιβαρύνσεις, χρειάζεται αξιολόγηση των σοβαρών περιστατικών που είναι συναφή με τον πραγματικό εξοπλισμό. Σε συσσωρευτές ιόντων λιθίου, για παράδειγμα, μια σοβαρή αστοχία μπορεί να οδηγήσει σε θερμική διαφυγή, δηλαδή ανεξέλεγκτη αύξηση θερμοκρασίας, με φωτιά και έκλυση εύφλεκτων ή τοξικών αερίων. Υπό ορισμένες συνθήκες υπάρχει και κίνδυνος έκρηξης. Οι επίσημες οδηγίες για μεγάλα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας υπογραμμίζουν την ανάγκη εξέτασης της θέσης, της αποθηκευμένης ενέργειας και του πληθυσμού που μπορεί να επηρεαστεί.
Για τη χωροθέτηση, το καθοριστικό ζήτημα είναι αν οι συνέπειες μπορούν να υπερβούν τα όρια της εγκατάστασης. Μπορεί ο καπνός να επηρεάσει σχολικές αίθουσες; Υπάρχει σημαντική θερμική επίδραση σε γειτονικά κτίρια; Ποιες περιοχές ενδέχεται να απαιτήσουν μέτρα προστασίας; Οι απαντήσεις χρειάζονται υπολογισμούς, χάρτες συνεπειών και σαφείς παραδοχές. Η ύπαρξη πυρανίχνευσης και κατάσβεσης δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι κάθε εξωτερική συνέπεια έχει αποφευχθεί ή περιοριστεί επαρκώς.
Η παρουσία παιδιών ή ανθρώπων με περιορισμένη κινητικότητα καθιστά αυτή την εξέταση ιδιαίτερα απαιτητική. Η ασφαλής μετακίνηση βρεφών εξαρτάται από ενήλικες, χρόνο και διαθέσιμα μέσα. Η προστασία μιας δομής ηλικιωμένων έχει επίσης διαφορετικές απαιτήσεις από την απομάκρυνση αυτοεξυπηρετούμενων ενηλίκων. Ο διαθέσιμος χρόνος ειδοποίησης πρέπει να συγκρίνεται με τον πραγματικό χρόνο εφαρμογής των μέτρων προστασίας.
Δεν αποτελεί επαρκή σχεδιασμό η αποδοχή μιας δυσμενούς θέσης με βασική δικλείδα ότι «θα εκκενωθεί το σχολείο». Η εκκένωση δεν είναι πάντοτε η ασφαλέστερη επιλογή, ιδίως εάν οδηγεί ανθρώπους προς καπνό ή επικίνδυνα αέρια. Πρέπει να εξετάζονται ασφαλείς διαδρομές, κατάλληλοι χώροι συγκέντρωσης και η δυνατότητα προστασίας εντός κτιρίου, με συντονισμό των αρμόδιων υπηρεσιών και της σχολικής μονάδας.
Στην αξιολόγηση ανθεκτικότητας εντάσσονται και η κυβερνοεπίθεση ή η δολιοφθορά. Η ψηφιακή παραβίαση αποκτά φυσική διάσταση όταν επηρεάζει ελεγκτές ψύξης, ηλεκτροδότησης ή άλλους αυτοματισμούς. Το NIST αντιμετωπίζει την προστασία αυτών των συστημάτων σε συνδυασμό με την αξιοπιστία και την ασφάλεια λειτουργίας. Ωστόσο, μια διακοπή ψύξης δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι θα ακολουθήσει πυρκαγιά ή κίνδυνος για τη γειτονιά. Δεν μπορεί όμως βάσιμα να αποκλειστεί.
Οι ευρωπαϊκές προειδοποιήσεις του Νοεμβρίου 2026 για περιστατικά κυβερνοεπίθεσης σε συστήματα εμπορικής ψύξης αφορούν, στις σχετικές τεχνικές ενημερώσεις, εγκαταστάσεις του λιανεμπορίου σημαίνουν το «καμπανάκι κινδύνου» στην επέκτασή τους και σε επιλεγμένα κέντρα δεδομένων. Αναδεικνύουν με τον τρόπο αυτό το γιατί ο απομακρυσμένος έλεγχος φυσικού εξοπλισμού πρέπει να περιλαμβάνεται στη μελέτη κινδύνου και τις παραμέτρους του
Ο κίνδυνος μιας ενδεχόμενης πολεμικής στοχοποίησης πρέπει να παρουσιάζεται ως μια ακόμη αβεβαιότητα. Η στρατηγική σημασία διαφέρει ανά εγκατάσταση. Η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού 3 Σταυρού αναγνωρίζει ότι στρατιωτική χρήση ψηφιακών υποδομών μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα στοχοποίησης και την έκθεση αμάχων σε παρεπόμενες συνέπειες.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο περιβαλλοντικής εκτίμησης, όπου εφαρμόζεται, λαμβάνει υπόψη την ανθρώπινη υγεία, τις κατοικημένες περιοχές, τις σωρευτικές επιπτώσεις και τους συναφείς κινδύνους ατυχημάτων. Προβλέπει επίσης παρουσίαση των εύλογων εναλλακτικών που μελετήθηκαν και αιτιολόγηση της επιλογής με σύγκριση περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Η ακριβής εφαρμογή στο εκάστοτε έργο απαιτεί έλεγχο της ελληνικής κατάταξης και του αδειοδοτικού φακέλου.
Η εξέταση εναλλακτικών θέσεων έχει ουσία όταν συγκρίνει διαφορετική έκθεση πληθυσμού, αποστάσεις, υποδομές και δυνατότητες αντιμετώπισης περιστατικών. Μια θέση εκτός αστικής ή ημιαστικής κατοικίας δεν είναι αυτομάτως ασφαλής ούτε πρέπει να μεταφέρει απλώς το πρόβλημα αλλού. Μπορεί όμως να περιορίζει σημαντικά τις συνέπειες για τρίτους και γι’ αυτό αξίζει πραγματική αξιολόγηση.
Για να υποστηριχθεί η απόρριψη συγκεκριμένης θέσης, η ισχυρότερη τεκμηρίωση είναι η διαπίστωση μη αποδεκτών επιπτώσεων ή κινδύνων που παραμένουν παρά τα εύλογα και εφαρμόσιμα μέτρα προστασίας.
Η αποφυγή εγκατάστασης κέντρων δεδομένων σε άμεση επαφή με ευάλωτες μονάδες πληθυσμού αποτελεί υπερασπίσιμη προληπτική επιλογή. Η τεχνική αξιολόγηση πρέπει να είναι ειδική για το έργο, ελέγξιμη και προσανατολισμένη και στους ανθρώπους έξω από την περίφραξη. Η προστασία των παιδιών και των κατοίκων πρέπει να καθοδηγεί την επιλογή της θέσης από την αρχή, πριν η συζήτηση περιοριστεί στον τρόπο διαχείρισης ενός κινδύνου που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί.
